Joden

Het is onduidelijk wanneer Joden zich voor het eerst in Marokko vestigden. Er is mij altijd verteld na de vernietiging van de tempel in Jeruzalem door de Romeinen en de daaropvolgende diaspora. Maar nu is de datum teruggeschroefd tot Carthegensische tijden 2500 jaar geleden. Er was sprake dat de joden zich mengden met de berbers en bekend zijn de Berber Joden of Joodse Berbers, maar DNA onderzoek schijnt dit tegen te spreken. Het zal wel voornamelijk over het gebruik van Tamazight als taal en leefgewoonten zijn gegaan. Na de Grote Arabische veroveringen waren er wat strubbelingen met Joodse stammen over loyaliteit, maar al snel kregen ze een plaats in de nieuwe orde. Want Joden die net als Christenen tot gelovigen ‘van het boek’ beschouwd worden en dientengevolge geen ‘afgod aanbidders’ waren, hoefden zich niet tot de Islam te laten bekeren. De Joden woonden op het platteland en in de steden. Hun wijken heetten Mellah naar het woord zout dat met goud het traditioneel handelsartikel van de joden was. Gedurende de hele geschiedenis wisselde de houding van de Marokkaanse heersers voortdurend ten opzichte van de joden die hun beschoren lot in geschriften vastlegden. Maar de allesbepalende culturele verandering voor de Marokkaanse joden kwam met de Inquisitie in Spanje in de 16de eeuw, toen vele ontwikkelde Spaanse joden zich voorgoed in Marokko vestigden. Zij overvleugelden al snel hun plaatselijke geloofsgenoten op alle gebieden. Hun Sefardische liturgie en gewoonten werden uiteindelijk standaard in heel Marokko. Tenslotte nam tijdens WWII de machteloze maar dappere koning van Marokko ‘zijn’ joden in bescherming tegen de Franse overheersers. Daarna begon het missionarissen werk vanuit Israël en verkasten bijna alle Marokkaanse joden naar ‘het beloofde land’. Onderschrift: Vervallen huis van een weggetrokken Joodse familie in Tahala Marokko ZW 49

Over slaven

Een deel van de Marokkaanse bevolking is afstammeling van slaven. De meeste zijn afkomstig uit Sub-Sahara Afrika. Zij werden meegenomen door karavanen en als slaven ingezet om o.a. de oasen te beheren die op de karavaanroutes lagen. Inmiddels zijn ze in de bevolking opgegaan. De Barbarijnse zeerovers uit het noorden voeren op roofjacht naar slaven voor de verkoop helemaal tot in IJsland. Bovendien verdienden ze flink aan de afkoop van gegijzelden zoals Piet Hein en Michiel de Ruijter is overkomen. Een slaaf is iemand die geen zeggenschap over lijf en leven heeft en het bezit is van een ander mens. Slavernij is ouder dan de geschreven geschiedenis. In de Bijbel is slavernij een gegeven en men kan er zelfs regels in vinden voor de behandeling van slaven. Moses leidde het Joodse volk weg uit de slavernij in Egypte. De Arabieren stammen af van Ismaël, zoon van Abraham en Haggar, de Egyptische slavin van zijn vrouw Sarah. Mohammed, Boodschapper Gods, had slaven, kreeg slaven in buit, kocht slaven en maakte ook slaven vrij. In de Koran en de Hadith (tradities) wordt uitgebreid ingegaan op de behandeling en rechten van slaven. Misschien is de Koran de eerste tekst waarin het gaat over rechten en niet over plichten. Vrijheid geven aan een slaaf gold als een goede daad in de Islamitische wereld, maar wat betekende vrijheid voor een vrijgemaakte slaaf? Haggar mocht niet meer de bronnen gebruiken die Abrahams stam toebehoorden. De Franse schrijver Antoine de Saint Exupéry beschrijft in ‘Het rijk der mensen’ hoe in het zuiden van Marokko een slaaf die te oud en krakkemikkig was om nog langer te werken, vrijgelaten werd zodat hij buiten de poort van zijn vroegere eigenaar stierf van honger, dorst en gebrek aan verzorging. Onderschrift: Dadeloogst in één van de oasen de Draavallei, de aanvliegroute van karavanen.

Bert Flint, een Groninger in Marrakesh

Bert Flint van het museum Tiskiwin is een vriend van Bert van het Vliegende Nijlpaard. Bert is meer dan tachtig jaar geleden in Winschoten geboren, maar woont al sinds mensenheugenis in Marrakesh. Hij is de scharrelaar en sjacheraar die gebruiksvoorwerpen uit het Berberse verleden verzamelt, in Marokko en de Berber gerelateerde gebieden rond de Sahara. Hij is de man die de verbanden ziet, niet alleen in de tweede en derde dimensie maar ook in de vierde: de tijd. Voor hem is de groene Sahara even dichtbij als de regering in Rabat waarmee hij een moeizame relatie heeft. Hij is een ziener: de profeet van de Saharacultuur. Vanuit Marrakesh heeft hij door de jaren heen alle karavaanroutes gevolgd. Hij heeft onderweg geluisterd en gehandeld. De neerslag daarvan is te zien in zijn wonderbaarlijke museum dat hij in zijn huis heeft geopend. De mensen komen naar hem met schijnbare prullen en verhalen. Terwijl hij ze situeert in de omgeving die hij kent en de dingen die hij heeft gezien en ze een plaats geeft in de keten van andere voorwerpen, groeit zijn overtuiging dat alles om de Sahara heen gerelateerd is met Marokko. Hij ziet zelfs het Oude Egypte in Marokko. Wat niet zo gek is, want in de Siwa oase in Egypte wordt Tamazight gesproken en er heeft een Libisch-Berberse Pharao dynastie in Egypte geregeerd. Vandaar zijn vriendschap met Bert die van huis uit Egyptologe is. Na een uurtje met Bert Flint weet je dat tijd in Marokko niet lineair verloopt, maar alleen een matrix is om gebeurtenissen een context te geven. Het gaat er niet om hoe oud een iets is, maar waarvoor en door wie het gebruikt is. Onderschrift: Bert van Het Vliegende Nijlpaard op zoek naar mooie dingen, maar niet in de winkel van deze handelaar in Tinerhir waar alle toeristenbussen stoppen. 41 Marokko

Khetarra

Jaarlijks valt er levengevende regen en sneeuw in de Hoge Atlas. Uiteindelijk moet het via allerlei ondergrondse en bovengrondse stromen de dorstige vlakten bereiken. Maar hoe reguleer je deze onregelmatige, seizoengebonden waterstromen? Dadelpalmen bijvoorbeeld zijn gebaat bij een goede waterhuishouding. Na de Grote Arabische veroveringen werd al snel een uit Perzië afkomstig systeem van z.g. Khettara aangelegd. Khettara zijn ondergrondse tunnels waarin het water dat in zand aanwezig is, zich druppelsgewijs verzamelt. Khettara zijn meestal vele kilometers lang. Overal zijn vanaf het aardoppervlak schachten die in verbinding staan met de tunnels. Van daaruit wordt water geput en wordt naar beneden afgedaald om onderhoud te plegen. In de hele oude Khettara zwemmen ook vissen. Belangrijk is dat de hoeveelheid water in de Khettara overeenkomt met de gebruiksbehoefte. Deze balans was vaak vastgelegd in overeenkomsten. Echter met de komst van de Fransen is de hele zaak overhoop gehaald zo is mij jaren geleden in het zuiden van Algerije verteld. De Fransen introduceerden de dieselpomp die, zo dachten ze, beter werkte dan de Khettara omdat ze een groter watervolume ineens leverden en minder onderhoud zouden vergen. Later kwam er ook nog de aanleg van stuwdammen bij en de moderne technieken van diepte boringen. Maar hiermee is ook de zekerheid dat er altijd water voorradig is, verdwenen. Nu zijn alleen nog maar hier en daar werkende Khettara over. Kostbaar drinkwater komt in flessen die overal commercieel verkocht worden. Je vraagt je af welke diepe bronnen daarvoor aangeboord mogen worden en wie de winst ervan opstrijkt. Onderschrift: Boven de Hoge Atlas voltrekt zich een noodweer. (40 Marokko)

De zegen van regen

Bert vertelde dat het tien jaar niet ‘echt’ geregend had in de Sous. Er waren kinderen die nog nooit bloemen hadden gezien. Maar toen de regen dan ook eindelijk in alle hevigheid losbarstte, bloeide de woestijn en de droge berghellingen. Natuurlijk waren er ook verwoestende overstromingen omdat de rivierbeddingen de watervloed zo snel niet konden verwerken en de droge, harde grond het niet kon absorberen. Water is zo’n belangrijk aspect in het leven dat menig Marokkaan er meteen over begint. We zaten nog maar net in de auto met Mohammed de Chauffeur en waren Marrakesh nog niet uit of hij had al wat te zeggen over het groene gras van de golfcourses en de multinationale olijfboomgaarden die wél water kregen, maar de uitgedroogde velden van de dorpsgemeenschap niet. Hassan uit Tamegroute klaagde dat ‘De Koning alle water voor zichzelf houdt’. De opmerking sloeg op de dam in de bovenloop van de Draa waar de koning inderdaad een buitenverblijf heeft. Maar Hassan doelde op de rantsoenering van water waardoor een familie alleen éénmaal per week water kon tappen voor huishoudelijk gebruik. Wij reden over de weg tussen Ouarzazate en Errichidia ter hoogte van Boumane toen boven de Hoge Atlas een noodweer losbarstte. Alhoewel het noodweer duidelijk waarneembaar was, gebeurde waar wij waren niets. Regen is een kostbaar iets in Marokko waar de woestijn steeds meer ruimte opeist. Onderschrift: een moeder met twee zoontjes die met een kruiwagen vol plastic flessen op weg zijn naar de gemeenschappelijke waterkraan in de kasba van de oase van Ferkla. (43 Marokko)

De Sahara

De Sahara woestijn scheidt het noorden van de rest van Afrika. Net zoals in de geschiedenis de Middellandse Zee het focuspunt was van de Europese cultuur zo was de Sahara de Mare Nostrum van de Berbers. Zij doorkliefden deze zee van zand op hun kamelen. En net zoals er in de Middellandsezee eilanden zijn en zee routes zo zijn er in de Sahara oases en karavaanroutes. De Marokkaanse Berbers volgden meerdere vaste routes naar Mali, Niger, Libië en Senegal. Met de volken daar verhandelden zij: zout, goud, zilver, dadels, textiel, slaven en wapens. Tegenwoordig levert de Sahara vooral fosfaat. Mohammed de Chauffeur zei toen we de eerste acacia in een verder dor landschap zagen staan: ‘Nu zijn we in de woestijn.’ Ergo zonder acacia’s is er geen woestijn. De lucht in de woestijn is zo droog dat vocht makkelijk verdampt. Daar hebben de bewoners al eeuwen lang van geprofiteerd met hun sanitaire voorzieningen. In de oases hebben de lemen huizen één kamer die vier muren, geen deur, maar wel een gat in het dak heeft. Door het gat doe je je behoefte. Wat in ons land een vieze stinkende smurrie zou worden, verdroogt daar onmiddellijk en alleen een poederachtige substantie blijft over. Zo nu en dan maakt men een gaatje onder in de muur en haalt de ‘mest’ eruit. De rivier de Draa bepaalt het aanzien van de Sahara binnen de grenzen van Marokko. De rivier vindt z’n oorsprong in de oostelijke hellingen van de Hoge Atlas. Vanaf Agdz kronkelt de Draa door de vruchtbare Draavallei in oostelijke richting. Over een afstand van ongeveer 200 km bevloeit het zes oasen. Vanaf Tagounite lijkt de rivier te verdwijnen in het zand van de Sahara. Maar in werkelijkheid buigt de Draa zich ineens in westelijke richting en zet zich zuidelijk van de Anti Atlas tot aan de Atlantische Oceaan voort. De rivierbedding staat van daar af nagenoeg altijd droog. Langs de hele loop van de Draa zijn duizenden jaren oude rotstekeningen en schilderingen gevonden. De z.g. Venus van Tan Tan komt bij de benedenloop vandaan. Het is mogelijk het oudste beeldje ooit gevonden. Onderschrift: Het zand van de Sahara dringt steeds verder Marokko binnen. Een deel van de oase Nesrate in de Draavallei is inmiddels opgeslokt.29 Marokko

De Berbers

Berbers bevolken sinds mensenheugenis de Magreb, het noordwesten van Afrika en Marokko is het Berberland bij uitstek. Berbers woonden er al toen Europa bedekt was met ijs en de Sahara groen was. Toen het ijs naar het noorden opschoof en de Sahara veranderde in een onbewoonbare woestijn bevonden Berberstammen zoals de Toeareg zich zowel aan de zuid als aan de noordkant ervan. De twee Berbers die erg belangrijk zijn geweest voor het aanzien van de wereld zijn de 5de eeuwse filosoof Augustinus en Ibn Khaldoun die in de 14de eeuw geschiedschrijving tot wetenschap heeft gemaakt. Ibn Khaldoun heeft bovendien de Marokkaanse Berbers status gegeven in de geschiedenis door verschillende van hun koninkrijken te beschrijven. Het Tamazight, de taal van de Berbers, wordt gesproken door meer dan de helft van de Marokkanen. In iedere streek en in iedere stam is een ander dialect in zwang. Pas in 2011 is het Tamazight als officiële taal erkend. Daarvoor was de taal verboden op scholen en in de staatsmedia. Met de toenemende alfabetisering is er een verlangen ontstaan om de eigen taal te kunnen schrijven. Hoe het geschreven wordt, is echter een twistpunt. Volgens de bronnen die ik raadpleegde is er geen oorspronkelijk alfabet gevonden. De historische teksten die er zijn, zouden slechts bestaan uit summiere aanduidingen. Sommige Berber activisten willen dat hun taal op de Europese manier wordt geschreven, anderen die een sterke Islamitische identiteit nastreven, willen dat het in het Arabische schrift wordt gesteld, terwijl weer anderen de Toearegse variant gebruiken die wel een alfabet heeft. Tenslotte heeft men voor het Toearegs of Tifinagh, gekozen ondanks het politiek ongunstige feit dat de Toearegs in hun sub-Sahara gebieden voor onafhankelijkheid vechten. Ibn Khaldoun beweert dat het Arabisch een fonetisch gespelde taal is waarin de klanken van iedere taal getransponeerd kunnen worden. In de bibliotheek van Tamagroute zijn 15de eeuwse handschriften in het Berbers waarin dan ook het Arabische alfabet gebruikt wordt. Onderschrift: Op het plein in Taroudant 22 Marokko ZW