Plattelandsvrouwenvereniging

Malika en Jamal Moussali wilden meer dan een thuishaven bieden aan Britse rotswandbeklimmers. Hun oorspronkelijke ambitie was de boeren in de buurt te betrekken bij de restauratie en zo de kennis van traditionele bouwtechnieken nieuw leven in te blazen. Zij zijn niet de enige Marokkanen die daarmee bezig zijn. Er is een grote honger naar traditionele kennis. In het moderne Marokko trekken oud en nieuw nog naast elkaar op. Maar voor hoe lang nog? Daarom is het bemoedigend om te zien dat respect voor het verleden leeft. Vooral in gebieden die wel bezocht worden door toeristen, maar niet overspoelt zijn, kwam ik dit keer op keer tegen. Toen het Jamal en Malika gelukt was met de restauratie wilden ze doorpakken op het sociale gebied met de vrouwen. Ze wilden dat de vrouwen hun kennis van het maken van decoratieve en gebruiksvoorwerpen in zouden zetten voor de markt om ze daarmee een inkomen te verschaffen. Malika had het idee om bijv. het maken van arganolie gezamenlijk in de Agadir te doen, zodat vrouwen niet alleen met elkaar contact konden hebben, maar ook zouden kunnen leren lezen en schrijven. Daarvoor richtte ze een Cooperative Feminine op. Helaas bleef het bij een droom. De vrouwen mochten van de familie oudsten wel producten leveren, maar niet uit huis weggaan om samen wat te doen. Onderschrift: uitzicht vanuit de eetzaal van Tizourgane. Onder een regen zwangere wolken worden ook hier prachtige huizen gebouwd door migranten. De oude ronde dorsvloer ligt er nog wel, maar wordt niet meer gebruikt. (33 Marokko ZW)

Rotswandklimmersburcht

De achthonderd jaar oude Agadir van Tizourgane is gerestaureerd en omgetoverd tot een eenvoudig gasthuis. Jamal en Malika Moussalli komen uit de streek, maar hebben in Meknes gestudeerd. Veel mensen uit deze streek migreren naar Meknes om niet meer terug te keren, maar zij niet. Vol nieuwe en creatieve ideeën besloten ze om 1995 de oude vervallen Agadir te restaureren en het opnieuw een centrale plaats in de omgeving in te laten nemen. Het moet een gigantische klus zijn geweest om de ingestorte muren en daken te herstellen en het tot een bewoonbaar geheel te maken. Maar het is ze beetje bij beetje gelukt. Malika vertelde dat hun optrekje op een gegeven moment werd ‘ontdekt’ door twee Britse rotswandbeklimmers Les Brown en Trevor Jones die de Anti Atlas aan het afstropen waren op zoek naar goede wanden. De volgende keer dat ze kwamen, brachten ze vrienden mee die een klim gids voor het gebied schreven en sindsdien is de Agadir Tizourgane een centrum geworden voor serieuze klimmers. Trevor Jones is inmiddels overleden. Malika is hem nog steeds dankbaar, want mede door hem hebben ze hun droom tot succes kunnen maken en nog wel op een voor hen geheel nieuw terrein. Onderschrift: de lange trap omhoog naar Tizourgane. (32 Marokko ZW)

In het land van de Agadirs

De Anti Atlas is het land van de Agadirs. Het zijn versterkte collectieve graanopslagplaatsen hoog tegen de berghellingen of op de toppen gebouwd. Agadir is een havenstad en populair badplaats in het zuiden van het land wier naam ontleend is aan het feit dat er een Agadir staat. Agadirs werden op verschillende manieren van verschillende bouwstenen gebouwd. Iedere familie uit de buurt had er een eigen opslagkamer. Als de Agadir op een vlak stuk land stond, stonden de opslagruimten naast elkaar als loodsen. Zij hadden meestal gebogen daken over tongewelven. Maar als de Agadir op of tegen een steile helling was gebouwd, stonden de ruimten boven elkaar gestapeld soms tot wel 5 verdiepingen hoog. Altijd openden de deuren op een centraal gelegen pad of trap zodat de achterkanten een gesloten geheel vormden. Ze waren niet alleen bedoeld als opslag van de oogst van o.a. graan en peulen. Ze dienden bovendien als reserve opslag voor tijden van oorlog en droogte als bendes en plunderaars door de berg valleien trokken. Daardoor werden de Agadirs ook veilige heenkomens voor mensen. Veel Agadirs waren voorzien van cisternen, leef- en werkruimten, gebedsruimten en soms zelfs hammams. Het verschil met een Kasr of Kasba is dat Agadirs van het collectief zijn en niet van een hoofdman. Als je door de Anti Atlas rijdt zijn de meeste opvallende Agadirs, die die bovenop een piek een vallei beheersen. De horizontaal gelegen Agadirs zijn veel moeilijker te vinden en daardoor misschien wel zo veilig. Onderschrift: de weg van Ait Baha naar Trafroute die door de Fransen is aangelegd om de onafhankelijke plaatselijke families te onderwerpen. (31 Marokko ZW)

Verborgen Oasen

De zuidzijde van de Anti Atlas is doorgroefd met door snelstromende rivieren gevormde valleien. De meeste van deze valleien zijn nauw tot zeer nauw. In sommige heeft de regering dammen gelegd om de inmiddels seizoensgebonden of zelfs zeldzame waterstromen er van te weerhouden snel door het zand van de Sahara geabsorbeerd te worden . In plaats daarvan moet het de plaatselijke landbouw helpen voort te bestaan. Het is een precaire balans in het watergebruik en de watervoorraad waarnaar constant gezocht wordt. Maar er zitten valleien tussen waar op de bodem het water eeuwig klatert. Daar vind je bij iedere bocht van de stroom een kleine, nieuwe oase. Een klein paradijsje tussen hoog oprijzende rotswanden. De bewoners zijn zich altijd zeer bewust geweest van de bijzonder positie die ze daar innemen. Ze hebben zich daarnaar gedragen en hebben hun dorpen hoog boven de kruinen van de dadelpalmen gebouwd en daar weer boven, forten. Zoveel klaterend water trekt nieuwsgierigen en kwaadwilligen aan en er is in de nauwe doorgangen door de eeuwen heen veel gevochten: tegen invallen vanuit de Sahara, maar ook tegen elkaar. Onderschrift: Gorges d'Ait Mansour (44 Marokko ZW)

Het Vreemdelingenlegioen, Frans Imperialisme en mijnbouw

Waar de Anti Atlas in de Sahara overgaat hebben de Fransen deze gevangenis gebouwd. Wat er nog van over is, is een ruïne en een modern, redelijk welvarend Marokkaans dorp. Want de dwangarbeid in een nabij gelegen mijn waar de gevangenen aan onderworpen werden, is in vrijheid overgenomen door Marokkanen. De gevangenis werd beheerd door het beruchte en in romans en films veel geromantiseerde Franse Vreemdelingenlegioen. Opgericht in 1831 groeide het legioen uit tot een ‘elite’ korps waarin strenge discipline het huurlingen aspect vormgaf. Het Legioen stond er om bekend dat het allerlei misdadige elementen uit de maatschappij een ‘veilige’ haven bood. Iedereen begon als ‘legionair’, maar alleen Fransen konden het tot officier schoppen. Het Vreemdelingenlegioen bestaat nog steeds maar tegenwoordig worden de antecedenten van de aspiranten eerst getest. In z’n hoogtijdagen werd het Legioen vooral ingezet in de Franse koloniën en met name in Algerije en Marokko. Toen Marokko een Frans protectoraat werd, betekende het vooral dat Frankrijk z’n eigen belangen beschermde. Zo eigende het zich alle rechten toe op mijnbouw en de inkomsten uit de gedolven metalen en mineralen. Na de onafhankelijkheid zijn die rechten naar de Marokkaanse gemeenschap gegaan. Wat in werkelijkheid betekent dat de koning het in zijn bezit heeft en er de inkomsten van krijgt. (45 Marokko ZW)

Aan de zuidkant van de Anti Atlas

De zuidgrens van Marokko liep tot 1975 langs de bedding van de rivier de Draa langs de zuidzijde van de Anti Atlas. Na de dood van Franco nam Marokko met toestemming van Spanje, maar zonder medezeggenschap van de lokale bevolking de Spaanse kolonie de Westerse Sahara over. Daarmee strekte het land zich langs de Atlantische Oceaan uit tot aan Mauretanië. Dit deel is serieuze Sahara. In het zuidelijk deel van de Anti Atlas tot aan de Draa is de macht van de Sahara ook al duidelijk voelbaar. De Draa en de stromen die het zouden moeten voeden staan meestal droog en landbouw is schaars. In de laatste decennia is dat duidelijker zichtbaar geworden. Ooit was de Draa een leven gevende rivier en de vele rotstekeningen en archeologische vonsten getuigen er nog van. Als er tegenwoordig regen valt is het meteen met bakken. Zo erg dat er ‘flash floods’ ontstaan met ruïneuze werking. Zoals in het najaar van 2014 toen de zuidkant van de Anti Atlas getroffen werd door heftige overstromingen. Het voordeel was wel dat de stuwmeren weer opgevuld werden en voor het eerst in tien jaar de heuvels weer kleurden met bloemen. En zoals altijd op zo’n bijzonder moment zijn er kinderen die nooit eerder de wilde bloemenweelde gezien hebben. Onderschrift: waar de acacia's staan is het punt waar de ene droge bedding de ander ontmoet.

Het Atlasgebergte

Het landschap van Marokko wordt bepaald door het Atlasgebergte. Het loopt als een ruggengraat van beneden tot boven door Marokko heen en gaat verder tot in het noorden van Algerije en Tunesië. In Marokko wordt het gebergte opgedeeld in de Anti Atlas, de Hoge Atlas en de Midden Atlas. Het Rifgebergte aan de Mediterrane kust wordt niet tot de Atlas gerekend. De bergketen vormt in Marokko de waterschei tussen de vruchtbare kustvlakten in het westen waar de Atlantische luchtstromen die tegen de Atlas aanbotsen voor regen zorgen en de Sahara in het oosten en zuiden waar de watervoorziening afhankelijk is van de waterstromen die aan die kant naar beneden vloeien. Geen wonder dat de grote bevolkingscentra altijd aan de westkant van de waterschei gelegen hebben. Het gebergte is ruig en onherbergzaam. De begroeiing is vooral op de westelijke hellingen en waar het afbuigt naar het westen, op de noordelijke hellingen. Maar verstopt in de vouwen en kloven aan de oost- en zuidkant zijn her en der vruchtbare valleien. Er zijn maar een handvol wegen die zich over de Hoge Atlas heen slingeren. De oude karavaanroute van Mali naar Marrakesh is er één van. Het hoogste punt van de Atlas is de berg Toubkal (4165m). Na de Kilimanjaro is het de hoogste berg van Afrika. Onderschrift:De sneeuwschuiver staat klaar boven op de pas Tizi-n-Tichka op 2260m hoogte. Nu de sneeuw nog