Oeqba Ibn Nafi

Alhoewel in luttele jaren na de dood van de profeet Mohammed Azïe tot en met Oezbekistan was bekeerd tot de Islam , ging de verovering en bekering van Noord Afrika, niet van een leien dakje. Pas tijdens de Oemmajaden lukte het eindelijk om de Maghreb te doorkruizen. Maar de Berbers lieten zich niet makkelijk de wet voorschrijven en na de eerste veldtocht duurde het nog een eeuw eer de Islam voorgoed in de Maghreb postvatte. Die eerste veldtocht onder leiding van Oeqba Ibn Nafi sprak echter zeer tot de verbeelding. Nafi was zoals gewoonlijk van een smetteloze afkomst. Geboren in Mecca in dezelfde stam als de profeet viel aan hem in 670 de eer te beurt om de banier van de Oemma naar het Wilde Westen te brengen. Na de Libische woestijn te hebben doorkruist besloot hij om een bruggenhoofd te stichten. Het werd Kairouan in Tunesië. De stichting van die stad is doordrenkt met magische mythen. Van daaruit voerde hij zijn troepen in westelijke richting. Ten zuiden van het huidige Agadir bereikte hij tenslotte de Atlantische Oceaan. Hij reed zijn paard de branding in en riep: ‘ Als de zee mij niet had tegengehouden zou ik door zijn gereden om het woord van God tot in alle onbekende koninkrijken van het Westen te brengen en het heidendom daar te bestrijden.’ Daarop draaide hij om en duurde het nog wel een eeuw eer Moulay Idriss uiteindelijk de Berberneuzen dezelfde kant uit kreeg. Onderschrift: Volgens mij reed Oeqba Ibn Nafi hier bij Tifnite tussen de mondingen van de Oued Sous en de Oued Massa de zee in (27 Marokko ZW)

De poorten van Meknes

Meknes Ligt niet ver van Moulay Idriss. Alhoewel gebouwd als legerkamp in de 11de eeuw stond het al snel bekend om alles wat een reiziger uit die tijd aantrekkelijk vond: parken, waterpartijen, baden en moskeeën. Meknes groeide en bloeide ondanks wisselende heersers, maar het kwam pas echt tot wasdom onder Moulay Ismail. Hij kwam uit het geslacht der Alawieten die vanaf 1666 over Marokko heersten en nog steeds koningen leveren. Onder hem werd Meknes in 1675 hoofdstad van het rijk. Moulay Ismail regeerde ten tijde van onze Gouden Eeuw en had veel last van de opkomende Europese machten. Maar met een staand leger van slaven en toegewijde bedoeïen en de hulp van Barbarijse zeerovers wist hij het tij te keren en zijn macht te consolideren. In de 54 lange jaren van zijn regering zette hij zijn stempel op Meknes met vele grote bouwwerken. Onderschrift: De Bab Berdaine. Ik koos deze poort om te tekenen omdat het een redelijk simpel gedecoreerd bouwwerk was. Terwijl ik zat te werken, kreeg ik gezelschap van een keurig geklede en verzorgde debiele jongen. Ik had in eerste instantie nogal last van hem, maar toen Bertje zich er mee ging bemoeien en hem afleidde met foto’s in de reisgidsjes kwam het helemaal goed en namen we als goede vrienden afscheid van elkaar. (44 Meknes)

Het belang van afstamming van Mohammed

In de Koran staat expliciet dat de gemeenschap (van gelovigen) voor stam- en familiebelangen gaat. Echter direct na de dood van Ali de vierde rechtgeaarde Kalief na Mohammed begon het gedonder in de glazen over de opvolging op grond van afstamming. Ali was de schoonzoon van Mohammed en vader van zijn twee kleinzonen. Hij was echter door de gemeenschap tot Kalief gekozen om zijn wijsheid niet om zijn relatie tot Mohammed. Na zijn dood was alles ineens terug bij het oude en liep de grote scheuring in Islam tussen Shiieten en Soennies via de breuklijn van familie en dynastie. Later werd die nadruk op afstemming bestempeld door de schriftgeleerden als deel van Soena, datgene wat traditie is vanaf de tijd van Abraham. Natuurlijk was in die tijd de gemeenschap al geheel gelovig en hoefde het niet saamhorig te zijn op grond van het geloof. Maar in de ogen van een buitenstaander als ik blijft het wringen, want Mohammed had gelijk een rijk zou zich in dienst moeten stellen van de gemeenschap niet van een dynastie. Iedere dynastie probeerde daarna zich te legitimeren als oorspronkelijk afstammend van Mohammed. Zo deed Moulay Idriss en zo doet de huidige koning van Marokko via zijn familienaam Alawi (afkomstig van Ali). Ibn Khaldoun verklaart waarom: afstammelingen zouden rechtschapener en verhevener zijn dan omhooggevallen pretendenten uit het gewone volk. Die zouden hoogstens ‘Sultan’ oftewel stadhouder kunnen worden zoals de (Turkse) Ottomaanse heersers. Onderschrift: zijn en haar in Meknes (46 Meknes)

Moulay Idriss stad en heilige

In Volubilis kwam in de achtste eeuw een zekere Moulay Idriss terecht als vluchteling voor het in Bagdad gestichte kalifaat der Abbasiden. Moulay Idriss had de volmaakte afkomst die tot Mohammed de Boodschapper Gods te herleiden was en bezat de eigenschappen die hem de perfecte leider maakte volgens Moslim standaard. Kortom, hij was de juiste man op het juiste moment op de juiste plaats. Hij stichtte dichtbij Volubilis de stad die zijn naam draagt waarvandaan hij de Berberstammen bekeerde tot de Islam en de stamvader werd van de dynastie der Idrissiden.. Hij wordt daarom als belangrijkste heilige van Marokko geëerd. De stad Moulay Idriss ligt verspreid over twee heuvels. Ze liggen als molshopen tussen een vruchtbare vlakte en de beboste Jebel Zerhoun aan de zuidkant van het Rigebergte. Boven de Jebel Zertoun laten de wolken hun kostbare lading vallen en de vlakte wordt doorkruist met rivieren. Aan water (nog) geen gebrek. Voor het gemak van de bewoners werd een netwerk van pijpen aangelegd die de twee heuvels voorzag van water. Deze watervoorziening werkt nog steeds. Her en der zijn openbare waterkranen. In augustus komen pelgrims vanuit alle delen van het land naar Moulay Idriss toe om het festival ter ere van de heilige bij te wonen. Tot voor kort was de stad niet toegankelijk voor ongelovigen, maar nu is alleen het heiligdom, moskee en mausoleum voor ons gesloten. Voor een heilige stad was Moulay Idriss bijzonder toegankelijk en toeristenvriendelijk. Onderschrift: het uitzicht vanaf Moulay Idriss richting Volubilis. Het is gemaakt op één van de terrassen van de Dar Zerhoun de B&B waar wij logeerden en die in eigendom is van een Engelse. (35 Moulay Idriss)

Olijfbomen van Romeinse afkomst

De Romeinen ex-pats stelden bepaalde culinaire eisen voordat ze tevreden waren in den vreemde: graan voor wit brood, olijven voor olie en druiven voor rode wijn. En dan wilden ze nog de aanwezigheid van warm badwater. In Volubilis vonden ze het allemaal. Hede ten dage heeft volgens onze Engelse gastvrouw in Moulay Idriss de streek rond Volubilis nog steeds de beste olijfolie van Marokko. En waarom? Omdat de bomen in de olijfgaarden van dezelfde bomen zouden afstammen als die de Romeinen introduceerden. Deze bomen waren geënt op de stammen van een ras dat door de eeuwen heen zijn kwaliteit had bewezen en dat het goed deed in deze grond. Ze sprak met minachting in haar stem over de olijfboompjes die de Spaanse agro-businesses overal plantten. Struiken waren het eigenlijk, speciaal gekweekt zodat de vruchten allemaal tegelijk machinaal geoogst konden worden en die genetisch gemanipuleerd waren tot bijna alle smaak er uit weg gefilterd was. (41)

Volubilis

De Romeinen herkenden een goede plek als ze het zagen. De kleine nederzetting midden in de vruchtbare vlakte tussen Midden Atlas en Rifgebergte die ze van de Carthagensen hadden overgenomen werd snel ontwikkeld tot een grote stad: Volubilis. Er kwam een basiliek, een tempel, een triomfboog en natuurlijk de obligate mozaïek vloeren in de vele grote familiehuizen. Warm water voor de badhuizen was ruimschoot voorradig en kwam van de nabijgelegen Jebel Zerhoun. Nadat de stad overging in de handen van plaatselijke stammen bleef het toch nog lange tijd bewoond. Aan het einde van de achtste eeuw kwam er een vluchteling uit Bagdad wonen: Idriss Ibn Abdallah. Hij vestigde Islam voorgoed in de regio en onder zijn inspirerende leiding werd Marokko voor het eerst tot eenheid. Volubilis ontvolkte toen hij een nieuwe stad ontwikkelde op twee molshopen aan de voet van de Jebel Zerhoun: Moulay Idriss. Uiteindelijk werd Volubilis gebruikt als stenen depot door Moulay Ismail voor zijn grote bouwwerken in Meknes. Onderschrift: Geld werd in Volubilis vooral verdiend met de productie van olijfolie. Deze olijfpers is gereconstrueerd. Toen ik zat te tekenen kwamen er drie toeristengroepen langs uit twee olijfolie producerende landen, Frankrijk en Turkije en één land waar ze dol zijn op techniek, Duitsland. Het was interessant te horen wat de te zeggen hadden over de pers. Maar ik werd er niet veel wijzer van. (40 Volubilis)

De toegang tot het hart van Marokko

Tussen het Rifgebergte en de Midden Atlas ligt een vruchtbare vlakte. Vanaf de Phoenicische nederzettingen aan de Atlantische kust was het goed te bereiken en al snel ontstond er een nederzetting die later achtereenvolgens door de Carthagensen en de Romeinen werd overgenomen en uitgebreid. De Romeinen gebruikten de weg vanaf Tingis (Tanger) in het noordwesten. De Arabische veroveraars kwamen uit het oosten via de gevaarlijke en goed te verdedigen Rejem-Zhazhapas nabij Taza waar later de grens werd getrokken tussen Marokko en het Ottomaanse Rijk. Wij kwamen uit het noorden over het Rifgebergte. De weg door het berglandschap vanaf Ketama naar het zuiden was spectaculair. De afstand over de kronkelweg was lang. We stopten voor een late lunch bij een tankstation vlakbij Taounate dat aan de zuidflank van het Rifgebergte lag en waar ik deze tekening maakte. Daarna sloegen we van de hoofdweg af en reden een wonderbaarlijk zacht, glooiend land in van boerendorpjes en fruitbomen. De zon ging onder boven een uitgestrekt stuwmeer. Even later waren we verdwaald. In de diepe duisternis reden we over kleine, elkaar kruisende buurtweggetjes zonder bewegwijzering. Soms zagen we de lichtjes van een nederzetting boven dan weer onder ons, maar we hadden geen idee waar we waren. Mohammed was verontschuldigend naar ons en woedend op zichzelf. Voor ons was het een spannend avontuur. Tenslotte bij een T-kruising kozen we na wikken en wegen voor links en het bleek de juiste keuze. Achteraf zagen we op de kaart dat we toch de snelste weg naar Moulay Idriss waren gereden. (34 het Rifgebergte)

De bouwvak: stukadoors

Onderschrift 4: Moulay Idriss ligt op twee molshopen van heuvels. Huizen worden hutje mutje en boven op elkaar tegen de hellingen gestapeld. Plaats voor steigers is er niet. Stukadoors zijn ware acrobaten als ze planken tussen de huizen proberen te hangen hoog boven de afgrond. 38 Moulay Idriss

Bakkers 2

Onderschrift 2: In Moulay Idriss leidde een kleine lage deur en enkele treden in het binnenste van de bakkerij. Het halletje was zo nauw dat er niet meer dan twee mensen tegelijk in konden. Meer was ook niet nodig. De bakker, nam in de deuropening het thuis gemaakte deeg in ontvangst. Ze werden van een merkje voorzien en op schappen klaar gelegd. Meer trappen voerden verder naar beneden naar de bakkerij waar de oven was gebouwd in een diepe nis. Een magere, afgepeigerde man stond in een gat in de vloer en voedde het vuur met takken en de oven met broden. Als de oven heet genoeg was en de broden bakten rustte hij even uit met wat teugen uit de kiefpijp. Eenmaal gebakken gingen de broden terug op de schap tot de klant ze kwam reclameren. Ik mocht op de drempel tussen de hal en de bakkerij zitten om te tekenen. De hitte was enorm, maar wel lekker na de maartse kou buiten. (37 Moulay Idriss)

Bakkers 1

Onderschrift 1: Bij toeval kwam ik er achter waar het dagelijks brood vandaan kwam. In Moulay Idriss zijn her en der openbare waterkranen die er al sinds de stichting in de 10de eeuw zijn. Zoals deze op de tekening die op de kruising ligt van een trap en een steile steeg. Ik zat op de trap te tekenen. Vrouwen en kinderen kwamen, vulden jerrycans of wasten hun handen en gingen weer. Intussen liepen anderen af en aan met deeg. Het duurde even voordat ik het doorhad, maar de takkenbossen naast de kraan en de karakteristieke schoorsteen boven op het dak van het gebouw er achter verraadden een bakkerij. (36 Moulay Idriss)

Kleermakers 2 borduren

Onderschrift 2: Om de hoek van het heiligdom van Moulay Idriss is een naaiateliertje waar twee kleermakers naast elkaar zaten te werken. Ze borduurden traditionele versieringen op allerlei gewaden. Ze hadden daarvoor een doosvormige machine die draden van alle kleuren voorsorteerden. Hoe ze het precies deden snapte ik niet, maar het beeld dat ze boden was zo knus, dat ik vroeg of ik ze mocht tekenen. Intussen legden ze uit dat de machine waar ze zich van bedienden een Marokkaanse uitvinding was. Later in de kleermakerssoek van Meknes zou ik meer van dit soort voorsorteermachines in gebruik zien en ook andere meer geavanceerde borduurmachines. 39 Moulay Idriss

In de Soek gemaakt

Het Simulacrum toerisme waar mijn reizen door Marokko onder vallen, is erg populair geworden in het nieuwe Millennium. Alles moet hierbij ‘echt’ lijken en traditioneel zijn van de tegels in de ‘en suite’ badkamer tot de sprei op het bed. Het merkje ‘made in China’ is uit den boze. De Kasba des Arts in Agdz is de voormalige residentie van de lokale hoofdman nu bewoond door zijn kleinzoon die het met plaatselijke bouwvakkers die traditionele technieken gebruikten, liefdevol heeft gerestaureerd en gemoderniseerd. Dat heeft hem 8 jaar gekost en nog is niet alle werk gedaan. Bij ons zou dat ‘onrendabel’ heten. In Moulay Idriss heeft de Engelse eigenaresse veel moeite gedaan om haar Dar alle moderne gemakken te geven zonder dat de oude structuren en charmes sneuvelden. En dat is best moeilijk, want om het vereiste sanitair een plaats te geven moet er vertikaal heel wat gebroken worden. Dar Imlil in Imlil is daarom helemaal nieuw gemaakt uit plaatselijke materialen dat het uiterlijk heeft van ‘oud’. Alleen de televisie en de fittingen zijn ‘mass produced’ in deze onderkomens. De rest is om de hoek in de Soek gemaakt. Deze trend zet zich nog verder voort in de eco-hotels waar ook het eten strikt lokaal wordt geproduceerd en er ‘verantwoord’ met water wordt omgegaan. Al deze vertruttende modes hebben er wel voor gezorgd dat de Soeks niet helemaal zijn veranderd in goedkope koopgoten van importartikelen, maar dat er nog een echte werkeconomie is. Onderschrift: mijn kamer in de Dar Bague de Kenza in Fes: om de hoek gemaakt 49 Fes ‘14

Voorstel indeling boek

Tekenend door Marokko Deel 1 Tekenen in Marokko (wat ik ontdekte) reizen in het simulacrum, Marokko op de wereldkaart, Islam in Marokko. Deel 2 Verhalen die verteld worden (wat ik heb opgestoken) de Sahara, Berbers, Joden, Bert Flint, Ibn Khaldoun, de economie van de Souk, les cooperatives feminin, het eten Deel 3 Zes steden Marrakesh, Meknes en Fez, Tanger, Tetouan en Nador Deel 4 Op weg De weg van Marrakesh naar Ouarzazate. De weg van Marrakesh naar Taroudant. Over de Rif. Door de Draavallei, Van Agadir naar Sidi Ifni, Door de Anti Atlas Deel 5 Vreemdelingen tussen de Berbers Romeinen, Arabieren, Moulay Idris, Slavernij, Paul Bowles, Spanjaarden en Fransen Deel 6 Berbers in den Vreemde Piraten, Riffijnen, Ahmed Aboetaleb, Berbers in de arabische literatuur, enz enz Deel 7? Plekken Bijzondere locaties die niet eerder aan bod zijn gekomen