De ‘hospitality’ medewerkers

Ik logeer als het enigszins mogelijk is het liefst in pensions. De beste pensions zijn die waar de eigenaar zelf woont of tenminste er naast. Zo niet dan is een toegewijde staf essentieel. Hoe mooi de inrichting ook is, onverschilligheid is de dooddoener. En dat niet alleen, maar de staf moet ook nog met elkaar overweg kunnen. De eigenaar van de Dar Bague de Kenza in Fes was een Marokkaan die in de Ville Nouvelle woonde. Hij liet het beheer van het pension aan twee mannen en twee vrouwen. Er was een strenge hiërarchie en verdeling van taken onderling. Ik wilde ze graag alle vier tekenen, maar ik kwam al snel tot de ontdekking dat ik daarbij op eieren liep. De vrouw die alle huishoudelijke werk deed, Samira, mocht niet getekend worden voordat ik de manager, Mohammed, geportretteerd had. Toen mocht ik haar weer niet in de keuken tekenen. Tenslotte na veel gesoebat en nadat iedereen fooien had gekregen, mocht ik haar vlak voor het vertrek tijdens mijn ontbijt vastleggen. Toen onthulde Mohammed ineens heel solidair dat Samira een extra fooi verdiende omdat ze toch al bijna niks verdiende. Maar ik moest dat stiekem doen. Mounir de loopjongen die helemaal geen rechten had, werd desalniettemin gerespecteerd, want hij was een ‘echte’ Touareg. De administratrice die de hele dag in een klein hokje zonder raam achter de computer zat, wilde niet getekend worden omdat haar tanden de dag ervoor getrokken waren. Ik bood nog aan haar een ‘Mona Lisa glimlach’ te geven, maar ze hield voet bij stuk. (Samira, Mohammed en Mounir)

Over Maimonides in Fes

Marokko is nooit een pluriforme gemeenschap geweest maar Joden horen bij Marokko als de Hoge Atlas en de tajine. Desondanks hebben ze het er niet altijd makkelijk gehad. Volgens de Koran moeten Moslims de andere ‘Volkeren van het Boek’ respecteren en met rust laten. Zoals Moslims als gelovigen belasting betalen aan de gemeenschap, zo moeten de ‘Volkeren van het Boek’ ook belasting betalen de zg Djimmi. Echter aan wie en hoeveel is niet vastgelegd. Het gevolg is dat Joden overgeleverd zijn aan de willekeur van ieder plaatselijke heerser. En niet alleen dat, maar soms staan ze ook bloot zijn haat. Zoals tijdens de 12de eeuwse Almohaden die ongelukkigerwijs een rijk hadden dat zich van Spanje in het noorden tot Tunesië in het Oosten en het huidige Mauritanië in het zuiden uitstrekte. De Joodse arts, theoloog en denker Maimonides vluchtte daarom met zijn familie in 1148 van Cordoba naar Fes. Daar moesten ze toch als Moslims door het leven. In Fes bestudeerde Maimonides stiekem de Thora en de Talmoet. Misschien heeft zijn uiterlijke bekering tot de vijf geloofsbeginselen van de Islam er wel voor gezorgd dat hij aan de Joodse godsdienst iets toevoegde wat er nog niet was: geloofsartikelen 13 in totaal. Naast vele andere belangrijke geschriften wordt dat nog steeds als zijn grootste bijdrage aan de Joodse leer gerekend. Net als voor Ibn Khaldoun was ook voor Maimonides Fes te provinciaal. En verhuisde hij naar Cairo. Daar werd hij arts van Saladin; uit arre moede want zijn aanstelling als Opper Rabijn bracht onvoldoende brood op de plank. Onderschrift: Een boekverkoper zit naast de ingang van een moskee. Een beeld dat je in weinig steden ziet, maar wel in Fes. Al in de 9de eeuw werd er een universiteit gesticht door Fatima Al Fihriya waar ook Maimonides studeerde. (60 fes)

In de Medina van Fes

Ons pension was aan het einde van een doodlopende steeg. Het was oud, maar grondig vernieuwd. Het rees verschillende verdiepingen op tot het dak dat uit twee verdiepingen bestond. Het dak was een belangrijk onderdeel. Er waren verschillende goed onderhouden zitjes en eethoeken allen beschermd tegen de zon door tentdaken. Het bleek dat we nog redelijk hoog tegen de heuvel opzaten. Daardoor hadden we een fenomenaal uitzicht over de oude stad. De Medina van Fes ligt schrijlings over de rivier die meteen het laagste punt vormt. Het was een wirwar van buurten die om mij heen het landschap bepaalden met als enige focuspunten de typisch Marokkaanse minaretten van honderden moskeeën. Haaks op de steeg van ons pension was de drukke smalle overdekte straat die van de Bab Guissa naar beneden naar de bodem van de Medina liep. De buurt gonsde van de bedrijvigheid. Als ik links af sloeg en naar beneden liep, werden werkplaatsen afgewisseld door winkeltjes tot er alleen nog maar winkeltjes waren waar de groepen toeristen zich langs persten. Rechtsaf omhoog waren er vooral werkplaatsen hier en daar afgewisseld met een woonhuis of arbeiders café. De hele buurt was erg vervallen. Hier en daar werd mondjesmaat wat opgeknapt, maar het leek alsof alleen een groots opgezet restauratie programma soelaas kon bieden. Toch is de Medina van Fes de mooiste en interessantste van alle oude steden die ik Marokko bezocht heb. De oude stad was enorm en bestond uit vele delen. In de vijf dagen dat ik er was, heb ik volgens mij maar een heel klein deel gezien. Maar er was zo ontzettend veel te tekenen, dat ik al snel besloot om me te beperken tot die ene straat. (55)

Over Ibn Khaldoun

Ibn Khaldoun die in 1406 in Cairo stierf, heeft in zijn jonge jaren gewoond en gewerkt in Fes. Hij is vooral bekend omdat hij de geschiedenis van de grote Berber dynastieën heeft geschreven, maar hij heeft in zijn Wereldgeschiedenis, de Muqaddimah, over nagenoeg alles zijn licht geschenen. Hoe wij naar de wereld hebben leren kijken is in grote mate door hem bepaald. Zijn werk was zo vernieuwend dat er voor veel fenomenen die hij beschreef geen woorden waren; die maakte hij dan zelf. Zijn belangrijkste nieuwe woord was ‘asabiyyah: sociale samenhang die tot vorming van een gemeenschap leidt. Hij begint de Muqaddimah met het opstellen van de criteria waaraan geschiedschrijving moet voldoen. Hij ging hierbij uit van wat hij geleerd had van de traditie die na de dood van Mohammed, Boodschapper van God, is ontstaan om alle overleveringen op waarheid te toetsen. Daarmee maakte Ibn Khaldoun geschiedschrijving tot wetenschap. Ibn Khaldoun was in zijn leven naast schrijver/filosoof ook politicus, ambtenaar en rechtsgeleerde. Bovendien was hij misschien wel de eerste journalist. Toen de wrede en gevreesde Timoer Lenk met zijn horden voor Damascus lag, ging Ibn Khaldoun naar zijn kamp om hem te interviewen. In navolging van de eerste Islamitische rechtsgeleerden die probeerden in het kielzog van Mohammed een wetboek samen te stellen, de Sharia, maakte Ibn Khaldoun analogie en consensus de criteria van zijn eigen onderzoek. Echter soms moest hij zich in bochten wringen om bepaalde aannames en conclusies van de Oelema waar niet aan te tornen viel te rechtvaardigen.(54 Fes)

Kennismaking met Fes

We gingen met de trein van Meknes naar Fes. Het is een rit van een half uur door een glooiend vruchtbaar landschap. In het niemandsland tussen het spoor en de voorsteden van Fes zagen we de hutten van todden en bouwafval en hun bewoners de vluchtelingen uit de Sub Sahara. Er wordt geïnvesteerd het bestaande spoornet tussen de grote centra en in 2009 is er de nieuwe lijn tussen Nador en Taourirt aan toegevoegd. Het station van Fes is nieuw en de hal is ruim en overzichtelijk. Het ligt in een moderne uithoek ver van de Medina waar wij zoals gewoonlijk een pension hadden. Het was een wereld van verschil. Aan de rand van de oude stad zette de taxi ons op het stoffige parkeerterrein voor de Bab Guisse af. De Bab en de belendende moskee werden gerestaureerd. Er liep een smal straatje omheen langs een muur met een tuin erachter. We huurden een ezeltje voor onze bagage en doken letterlijk een Soek in. De weg kronkelde stijl naar beneden. Het was weinig breder dan de ezel en tegemoetkomende wandelaars moesten deuropeningen instappen om de ezel doorgang te verlenen. Op de tekening is de bedrieglijk landelijk straat te zien achter de Bab Guisse met de geduldig wachtende vrachtezels en de trots rond dribbelende buurt haan met één van z’n kippen. In tegenstelling tot de ezels en de kip bleek het onmogelijk ter plekke een portret van hem te maken en moest hij later worden toegevoegd. (59 Fes)

Deel 5 In het hart van Marokko

Onderschrift: Geen stad zonder een park met klaterend water, schaduw en rust: Bou Jeloud Park in Fes . (58 Fes)

De bouwvak: restauratie

Onderschrift 1: De Bab Guissa in Fes wordt gerestaureerd. Veel oude huizen en gebouwen in de Medina zijn er slecht aan toe. Restauratie is een dure zaak. Stutten zijn vaak het enige dat de gebouwen nog overeind houdt. Het ombouwen van oude huizen tot pensions heeft in Marrakesh de Medina gered van verval. Maar wat is er gebeurd met de mensen die er woonden? Inmiddels lijkt ieder huis daar omgebouwd te zijn. Ik heb eens een kijkje genomen in zo’n Dar die verbouwd werd. Alleen de voordeur leek gespaard. Binnenin was het gebouw volledig gesloopt en was opnieuw opgetrokken uit betonblokken. (57 Fes)

Koks 2

Onderschrift 2: Mohammed maakt gefrituurde lunch voor de handwerkslieden van Fes. Aan het einde van de straat die van de Bab Guissa naar beneden slingert, is een pleintje met een boom in het midden. Links buigt een weg af richting de soek waar de zadels en tuigage van de rij- trek- en lastdieren gemaakt worden. Rechts is de weg dieper de Medina in waar de kledingsoek is. Op het pleintje is een kippenslager waar stapels kooien met kippen stonden te wachten op klanten. Als een kip gekocht is, wordt de kop er meteen afgehakt en het lijf uitgebloed en Halal gezegend. In de buurt zijn daarom veel kleine eethuisjes. (62 Fes)

Leerbewerkers 2

Onderschrift 2: In Fes hebben twee broers de zaak van hun bejaarde vader overgenomen die gespecialiseerd was in het maken van handtassen. Maar met alle goedkope namaak Gucci tassen in de kleding soek, konden ze die nauwelijks meer kwijt. Ze besloten over te stappen op schooltassen en aktetassen. En dat was een succes. Na de stoffige en lawaaierige werkplaatsen waar ik getekend had, was het hier bij deze jongens krap maar heel comfortabel. Bert deed me een pennen tasje van hen cadeau. 61 Fes

Wevers

Onderschrift 3: Drie wevers zaten aan even zoveel weefgetouwen. In de kleine ruimte was het even dubben vanuit welke positie ik het beste zicht had om een getouw te tekenen. Intussen werkten de wevers onverdroten voort. Het stof dat het weven genereerde vermengde zich met de rook van vele sigaretten. De atmosfeer was hier bijna even verstikkend als in de werkplaats van de meubelmakers. Toen ik klaar was met de tekening vielen mij pas de prachtige kleden op die op stapels lagen om aan de winkels verkocht te worden. Ik koos er één uit om mee te nemen. (Fes 52)

meubelmakers

Onderschrift 2: In een grote werkplaats waar zeker wel een tiental mannen bezig waren, werden kasten en deuren gemaakt. De zaagmachines maakten een geweldig lawaai en het zaagsel zorgde voor enorm veel stof. Te midden van alle lawaai en bedrijvigheid stond een klein geitje. Maar dat wilde ik niet tekenen. Mijn oog was gevallen op de jongeman die de kasten opschilderde. Later toen ik terugkwam met een kopie van de tekening, dacht de jongen dat hij ervoor moest betalen. Hij was helemaal beduusd dat hij zoiets zo maar kreeg. Maar ik vind: voor wat hoort wat. (Fes 56)

Houtbewerkers

Onderschrift 1: Vlakbij de Bab Guissa in Fes bevinden zich de houtbewerkers. Deze woest uitziende man freesde stukjes hardhout in de deuropening van zijn ondiepe miniwerkplaats. De gemodelleerde stukjes hout, werden in een andere werkplaats in elkaar gezet tot ze een rasterwerk vormden. Het rasterwerk wordt vervolgens ergens anders verwerkt in een meubelstuk of Mashrabeia. Ik moest hem vanaf de straat tekenen met druk pakezel verkeer achter mijn rug. Zijn buurman, die frisdrank, thee en kruidenierswaren verkocht, leende mij een krukje. (Fes 51)

In de Soek gemaakt

Het Simulacrum toerisme waar mijn reizen door Marokko onder vallen, is erg populair geworden in het nieuwe Millennium. Alles moet hierbij ‘echt’ lijken en traditioneel zijn van de tegels in de ‘en suite’ badkamer tot de sprei op het bed. Het merkje ‘made in China’ is uit den boze. De Kasba des Arts in Agdz is de voormalige residentie van de lokale hoofdman nu bewoond door zijn kleinzoon die het met plaatselijke bouwvakkers die traditionele technieken gebruikten, liefdevol heeft gerestaureerd en gemoderniseerd. Dat heeft hem 8 jaar gekost en nog is niet alle werk gedaan. Bij ons zou dat ‘onrendabel’ heten. In Moulay Idriss heeft de Engelse eigenaresse veel moeite gedaan om haar Dar alle moderne gemakken te geven zonder dat de oude structuren en charmes sneuvelden. En dat is best moeilijk, want om het vereiste sanitair een plaats te geven moet er vertikaal heel wat gebroken worden. Dar Imlil in Imlil is daarom helemaal nieuw gemaakt uit plaatselijke materialen dat het uiterlijk heeft van ‘oud’. Alleen de televisie en de fittingen zijn ‘mass produced’ in deze onderkomens. De rest is om de hoek in de Soek gemaakt. Deze trend zet zich nog verder voort in de eco-hotels waar ook het eten strikt lokaal wordt geproduceerd en er ‘verantwoord’ met water wordt omgegaan. Al deze vertruttende modes hebben er wel voor gezorgd dat de Soeks niet helemaal zijn veranderd in goedkope koopgoten van importartikelen, maar dat er nog een echte werkeconomie is. Onderschrift: mijn kamer in de Dar Bague de Kenza in Fes: om de hoek gemaakt 49 Fes ‘14

De ezel

Wat zijn de Medina’s zonder ezeltjes? Vooral in Fes zijn ze de kruiwagens van de Soek. Volgens mij was er ooit een bouwmeester die aangaf dat niet alleen de breedte van een beladen ezel de minimumbreedte van de straten van Fez moest zijn, maar dat ook de steilte graad niet meer mocht zijn dan wat een bepakte ezel aankan. Het luistert nauw, maar het gaat! In de Medina van Marrakesh waar de straten wel is waar minder nauw zijn , maar nog steeds niet geschikt voor gemotoriseerd vrachtvervoer, is de ezelkar populair. Voor allerlei lasten, waaronder bouwmaterialen, zijn ze onmisbaar. Bert huurde zo’n ezel met kar om onze bagage te vervoeren van de naar de taxistandplaats. De ezeltjes wonen met hun karretjes bij elkaar in stallen midden in de Medina. Ik moet ze daar nog altijd een keer tekenen. Op het platteland doen 4WheelDrive’s en Quad’s overal veel zand opwaaien, maar het echte vervoermiddel voor de moeilijk begaanbare bergpaden is nog steeds de ezel. Onderschrift: Deze ezel is geparkeerd in een ezelpoolplaats ergens in de Hoge Atlas. Die ochtend is vanuit de bergen iemand op de ezel naar beneden naar de grote weg gekomen. Hij of zij heeft zijn vervoersmiddel onder een eikje geparkeerd zodat de trouwe viervoeter schaduw en iets te knabbelen heeft. De reiziger is verder naar de markt of het werk gegaan in gemotoriseerd vervoer. Soms staan er wel vier of vijf ezeltjes op zo’n ezelpoolplaats. 14 Marokko

De kat

Overal waar ik neerstreek om te tekenen, zag ik katten een goed leven hebben. Oude bronnen vermelden dat Mohammed, de Boodschapper Gods, dol was op katten. Het lijkt erop dat de bewoners van Marokko zijn goede voorbeeld met overtuiging volgen. De meeste katten in de Medina leken bij een voordeur te horen en als ze onafhankelijke buurtbewoners waren, stond er ergens op een rustig plekje wel een hele rij etensbakjes voor ze klaar. Ook de dames-gebedsruimte in de buurt van het beroemde Jemaa El Fnaaplein in Marrakesh wordt door veel weldoorvoede poezen bezocht. Ik heb dan ook veel poezen getekend. In Tetouan waren alle dames poezen zwanger. Het was die tijd van het jaar… De Medina maakte zich op om één grote kraamkamer te worden. Bertje kwam met het nieuws: overal verschenen lege dozen met kranten gestoffeerd die in de deuren van winkeltjes en werkplaatsen werden gezet. Liefst bovenop een stoel of krat veilig van het ongedierte dat met de buik over de grond de stegen en gassen teisterde. Mij viel het pas echt op toen ik het dakterras van de buren zat te tekenen en aan de poes toe was die met het beetje schaduw meeverhuisde. Haar ronde witte buikje was bol rond van blijde verwachting. Maar er waren ook droevige taferelen. Een kat bijvoorbeeld die misgesprongen was, lag gemummificeerd en vergeten ergens hoog boven het stadse gedruis. Heb ik ook getekend, natuurlijk. Onderschrift: In Fes leven deze twee buurpoezen in een ongemakkelijke verhouding met elkaar 53 Fes

Stad en platteland

Volubilis was de eerste stad in Marokko. Het is door de Romeinen gesticht en had twee doelen: een landbouw centrum te zijn en een hub voor de jacht op wilde beesten voor de arena’s van Rome. Islam bracht handel, cultuur en bestuur met de daarbij behorende markten en opslagplaatsen, scholen, moskeeën en gerechtshoven, en paleizen en kazernes. Bouw er een muur met poorten omheen voeg er parken aan toe en je hebt een stad. Marokko heeft vier grote zogenaamde Koningssteden: Marrakesh, Meknes, Fes en Rabat. Ieder van deze steden is ooit hoofdstad geweest en Rabat is het nog. Het grootste deel van Marokko is platteland. Toen en nu. Mensen leven op het platteland meestal erg geïsoleerd en in een cocon van eigen tradities. Vanuit het perspectief van de stadsbewoner wordt het als problematisch gezien. De koning heeft daarom een decreet uitgevaardigd dat ieder dorp recht heeft op een geasfalteerde verbinding met de buitenwereld. De implementatie daarvan zal nog wel duren. Aan de positieve kant van het spectrum staat dat het dagelijks leven op het platteland nauw verbonden is met het landschap en met wat het klimaat biedt. Het leven wordt niet geleefd ondanks de omgeving maar dankzij de omgeving. Het is een onderscheid dat Ibn Khaldoun in zijn Geschiedenis van de Wereld al in de 14de eeuw zo belangrijk vond dat hij er hele theorieën op los heeft gelaten. Mensen die in de steden wonen hebben volgens hem alle contact met ‘de natuur’ en het ‘natuurlijke leven’ verloren en zijn daardoor ongezonder, perverser en corrupter dan bijvoorbeeld de ‘eenvoudig’ levende Bedoeïen. Klinkt dat bekend in de oren? Onderschrift: Imlil: het einde van de geplaveide weg en het kruispunt vanwaar de paden naar diverse bestemmingen in de bergen voeren. Twee dames zijn net met de bus aangekomen en wachten op het laden van de muilezels zodat ze hun inkopen of bezittingen naar hun bestemming kunnen brengen. 56 Marokko