In de Medina van Fes

Ons pension was aan het einde van een doodlopende steeg. Het was oud, maar grondig vernieuwd. Het rees verschillende verdiepingen op tot het dak dat uit twee verdiepingen bestond. Het dak was een belangrijk onderdeel. Er waren verschillende goed onderhouden zitjes en eethoeken allen beschermd tegen de zon door tentdaken. Het bleek dat we nog redelijk hoog tegen de heuvel opzaten. Daardoor hadden we een fenomenaal uitzicht over de oude stad. De Medina van Fes ligt schrijlings over de rivier die meteen het laagste punt vormt. Het was een wirwar van buurten die om mij heen het landschap bepaalden met als enige focuspunten de typisch Marokkaanse minaretten van honderden moskeeën. Haaks op de steeg van ons pension was de drukke smalle overdekte straat die van de Bab Guissa naar beneden naar de bodem van de Medina liep. De buurt gonsde van de bedrijvigheid. Als ik links af sloeg en naar beneden liep, werden werkplaatsen afgewisseld door winkeltjes tot er alleen nog maar winkeltjes waren waar de groepen toeristen zich langs persten. Rechtsaf omhoog waren er vooral werkplaatsen hier en daar afgewisseld met een woonhuis of arbeiders café. De hele buurt was erg vervallen. Hier en daar werd mondjesmaat wat opgeknapt, maar het leek alsof alleen een groots opgezet restauratie programma soelaas kon bieden. Toch is de Medina van Fes de mooiste en interessantste van alle oude steden die ik Marokko bezocht heb. De oude stad was enorm en bestond uit vele delen. In de vijf dagen dat ik er was, heb ik volgens mij maar een heel klein deel gezien. Maar er was zo ontzettend veel te tekenen, dat ik al snel besloot om me te beperken tot die ene straat. (55)

Kennismaking met Fes

We gingen met de trein van Meknes naar Fes. Het is een rit van een half uur door een glooiend vruchtbaar landschap. In het niemandsland tussen het spoor en de voorsteden van Fes zagen we de hutten van todden en bouwafval en hun bewoners de vluchtelingen uit de Sub Sahara. Er wordt geïnvesteerd het bestaande spoornet tussen de grote centra en in 2009 is er de nieuwe lijn tussen Nador en Taourirt aan toegevoegd. Het station van Fes is nieuw en de hal is ruim en overzichtelijk. Het ligt in een moderne uithoek ver van de Medina waar wij zoals gewoonlijk een pension hadden. Het was een wereld van verschil. Aan de rand van de oude stad zette de taxi ons op het stoffige parkeerterrein voor de Bab Guisse af. De Bab en de belendende moskee werden gerestaureerd. Er liep een smal straatje omheen langs een muur met een tuin erachter. We huurden een ezeltje voor onze bagage en doken letterlijk een Soek in. De weg kronkelde stijl naar beneden. Het was weinig breder dan de ezel en tegemoetkomende wandelaars moesten deuropeningen instappen om de ezel doorgang te verlenen. Op de tekening is de bedrieglijk landelijk straat te zien achter de Bab Guisse met de geduldig wachtende vrachtezels en de trots rond dribbelende buurt haan met één van z’n kippen. In tegenstelling tot de ezels en de kip bleek het onmogelijk ter plekke een portret van hem te maken en moest hij later worden toegevoegd. (59 Fes)

Tetouan een Spaanse stad

Direct bij het binnenrijden van Tetouan viel het op: dit is een Spaanse stad. De gebouwen en de lay-out van de straten getuigden er van. Als getuigenis van de historische band ligt op het immense Hassan II plein tegenover het koninklijk paleis het Spaanse consulaat. Tetouan is ook een stad van de kunsten met een heuse kunstacademie. Om de hoek van de Plaza Major is de ingang naar de Medina met in de nauwe straten een dubbele rij straatventers met kleding en huishoudelijke prullen uit Spanje. Een gestage stroom winkelend en werkend publiek vloeide moeiteloos als water tussen de uitgestalde waren. De weg bracht ons via zijwegen, Hamams, een juweliers soek, een dichtgemetselde poort, oude moskeeën, scherpe bochten, tunnels en een door vijgenbomen beschaduwd pleintje met lokaal gewoven kleden en doeken zonder te verdwalen in tien minuten naar de Riad Dalia. het huis van een Nederlandse consul in de 18de eeuw waar we logeerden. Maar je kon er natuurlijk uren over doen en je kon verdwalen en terecht komen in hele andere delen van de Medina waar de straten nog nauwer waren en de pakhuizen en winkels verborgen lagen in grote oude huizen. Maar overal waar je kwam, waren poezen. In de Riad Dalia leek sinds de 18de eeuw niet veel veranderd. Dat was ook de tijd dat er een einde kwam aan de bloei van de stad. Een lokale heerser haalde het in z’n hoofd om een pogrom tegen de Joodse bevolking uit te vaardigen en de stad is daar nooit meer van hersteld. Gelukkig is er nog kunst. Van de jonge beheerder kregen we twee lijvige volumes waarin alle levende kunstschilders uit Tetouan een pagina hadden. Het was interessant om het werk te bekijken. (20 Tetouan)

Een oude stad met een bonte geschiedenis

Gunstig gelegen aan de in- of uitgang van de Middellandse zee, na gelang je gezichtspunt, was het van meet af aan een veilige haven voor vele culturen. Gesticht door de Carthagers, gemythologiseerd door de Grieken en gekolonialiseerd door de Romeinen viel het ten prooi aan de Vandalen voordat het in 702 onder de verlichte heerschappij van de Syrische Umayyaden kwam. In 1471 veroverden de Portugezen de stad, die het met de Spanjaarden deelden vanaf 1580 tot het als bruidsschat aan de Engelsen gegeven werd in 1640. Voordat het tenslotte aan Moulay Ismail viel in 1684 hebben de Engelsen stad en haven eerst vernietigd. De stad is nog wel herbouwd, maar raakte langzaam maar zeker in verval. Tot het uiteindelijk alleen nog bekend stond als piratennest van de Barbarijse zeerovers. Kanonnen diplomatie leidde in de tweede helft van de negentiende eeuw er toe dat de hele wereld onder de Europese koloniale grootmachten opgedeeld werd. Dat had voor Tanger, maar ook voor de rest van Marokko grote gevolgen. Aan het begin van de twintigste eeuw bood Tanger onderdak aan 20.000 Moslims, 10.000 Joden, ongeveer 7.500 Spanjaarden en een paar duizend mensen van elders onder wie veel Europeanen. Spanje en Frankrijk verdeelden daarop in 1912 onderling het grondgebied van Marokko. Frankrijk begon aan een groot offensief om de Islamitische tradities van regeren, rechtspraak en handel naar eigen leest te schoeien. Spanjes invloed gold vooral in de kustgebieden van noord en zuid Marokko en is nog steeds merkbaar wat betreft taal en gewoonten. Toen Marokko in 1956 zelfstandig werd kwam Tanger onder de vleugels van het koninkrijk. Onderschrift: De Medina vanuit de Ville Nouvelle. (Tanger 4)

De bouwvak: restauratie

Onderschrift 1: De Bab Guissa in Fes wordt gerestaureerd. Veel oude huizen en gebouwen in de Medina zijn er slecht aan toe. Restauratie is een dure zaak. Stutten zijn vaak het enige dat de gebouwen nog overeind houdt. Het ombouwen van oude huizen tot pensions heeft in Marrakesh de Medina gered van verval. Maar wat is er gebeurd met de mensen die er woonden? Inmiddels lijkt ieder huis daar omgebouwd te zijn. Ik heb eens een kijkje genomen in zo’n Dar die verbouwd werd. Alleen de voordeur leek gespaard. Binnenin was het gebouw volledig gesloopt en was opnieuw opgetrokken uit betonblokken. (57 Fes)

Bakkers 3

Onderschrift 3: Op de hoek van de steeg waarin ons pension in Meknes lag, was zo’n typisch Marokkaans buurtwinkeltje waar je alles kan vinden wat je onverwacht nodig hebt als de soek gesloten is. De toonbank sluit de deuropening af. In de duistere ruimte erachter hangen onder het gewicht van blikken en flessen bezwijkende schappen. De winkelier zelf resideert op een krukje tussen stapels dozen. Vanaf het dak van de Riad Zahra kon ik het winkeltje net niet zien, verborgen als het was door een boog die de twee kanten van de steeg op z’n plaats hield. Maar ik zag wel een rij mensen boven de boog uitkomen. Zij stonden tegen de muur aan de overkant te wachten, terwijl ze zich ledig hielden met het uitwisselen van buurtnieuwtjes. Ze stonden te wachten op het brood waarvoor ze het deeg hier gebracht hadden. Toen er genoeg binnen gekomen was, ging het winkeltje tijdelijk dicht en werden de broden naar de bakker gebracht. 47 Meknes

De economie volgens Ibn Khaldoun

Ibn Khaldoun heeft als eerste economie gedefinieerd. Volgens hem bestaat economie uit een serie processen die waarden aan iets toevoegen. Een grondstof is niets waard als je er niets van kan maken. Het moment dat het ingezet wordt voor een doel, wordt het met iedere stap waardevoller. Hoe meer werk en vaardigheid worden toegevoegd aan technieken en ambachtelijkheid hoe hoger de waarde van het uiteindelijke product. Werk ligt daarom altijd aan de basis van waarde en wordt dusdanig beloond. Soeks zijn niet alleen de plaatsen waar producten gemaakt en verhandeld worden, maar er worden ook vaardigheden en technieken ontwikkeld en overgeleverd. Dat is hoe de economieën in de Islamitische wereld werkten. Onze economie daarentegen heeft speculeren op consumentengedrag als leidend principe en werk is slechts de ethische component van het consumeren. ‘Onze’ economie is inmiddels wereldomvattend. Dat is vooral zichtbaar in de textielsoek van de grote Medina’s waar goedkope massaal geproduceerde merkkleding de stoffen zaken en kleermakers heeft verdrongen. Het begon allemaal in de negentiende eeuw met ‘handelsverdragen’ tussen koloniale wereldmachten en lokale heersers. Hierbij kreeg de heerser westerse techniek in ruil voor een afzet gebied voor grote hoeveelheden goedkope westerse prullen. Deze consumptieartikelen drukten de producten die in de plaatselijke werkplaatsen gemaakt werden weg. In ruil daarvoor kreeg het land een spoorweg, wapens en werkeloosheid gerelateerde armoede. In Marokko waar nog veel waarde wordt gehecht aan traditionele kleding en inrichting, gaat het verdringen van de ‘werk’ economie door de ‘consumptie’ economie niet zo snel als in andere landen in de Islamitische wereld. Paradoxaal genoeg helpt het toerisme hierbij een handje. Onderschrift Ook in Marrakesh worden de jobjes in de Medina door kleine bedrijfjes gedaan (61 Marokko)

De ezel

Wat zijn de Medina’s zonder ezeltjes? Vooral in Fes zijn ze de kruiwagens van de Soek. Volgens mij was er ooit een bouwmeester die aangaf dat niet alleen de breedte van een beladen ezel de minimumbreedte van de straten van Fez moest zijn, maar dat ook de steilte graad niet meer mocht zijn dan wat een bepakte ezel aankan. Het luistert nauw, maar het gaat! In de Medina van Marrakesh waar de straten wel is waar minder nauw zijn , maar nog steeds niet geschikt voor gemotoriseerd vrachtvervoer, is de ezelkar populair. Voor allerlei lasten, waaronder bouwmaterialen, zijn ze onmisbaar. Bert huurde zo’n ezel met kar om onze bagage te vervoeren van de naar de taxistandplaats. De ezeltjes wonen met hun karretjes bij elkaar in stallen midden in de Medina. Ik moet ze daar nog altijd een keer tekenen. Op het platteland doen 4WheelDrive’s en Quad’s overal veel zand opwaaien, maar het echte vervoermiddel voor de moeilijk begaanbare bergpaden is nog steeds de ezel. Onderschrift: Deze ezel is geparkeerd in een ezelpoolplaats ergens in de Hoge Atlas. Die ochtend is vanuit de bergen iemand op de ezel naar beneden naar de grote weg gekomen. Hij of zij heeft zijn vervoersmiddel onder een eikje geparkeerd zodat de trouwe viervoeter schaduw en iets te knabbelen heeft. De reiziger is verder naar de markt of het werk gegaan in gemotoriseerd vervoer. Soms staan er wel vier of vijf ezeltjes op zo’n ezelpoolplaats. 14 Marokko

Overnachten in Marokko

Kooplieden in d’oude tijd wilden dicht bij hun waren blijven ook als ze op reis waren. In de Medina’s waren de Funduqs niet alleen opslagplaatsen van goederen, maar ook verbleven er bezoekende kooplieden. Toeristen in die tijd, en die waren er, niet alleen uit de Islamitische wereld, maar ook uit ‘Het Westen’, verbleven als ‘gast’ in paleizen, Madrassa’s en bij rijke particulieren. Met de Fransen kwamen de hotels in de Ville Nouvelle. In de zestiger jaren van de vorige eeuw kwam het rugzaktoerisme op gang. Die jonge avonturiers wilden het ‘echte’ Marokko beleven en daar hoorde de hotels in de Ville Nouvelle niet toe. Ik herinner mij dat in de korte week in 1969 dat ik met vrienden in Marokko was, wij in Funduqs overnachten. Al snel resen de goedkope ‘hostels’ als paddenstoelen uit de grond in de Medina’s. Comfort was er niet, maar ‘echt’ was het wel. Tenminste dat dachten de rugzaktoeristen. Aan het einde van de 20ste eeuw kwam het grootschalig strandtoerisme op gang vooral rond Agadir. Daarvoor werden grote hotels gebouwd door internationale ketens. De Franse hotelletjes in de Ville Nouvelle hadden inmiddels hun beste tijd gehad en werden vervangen door grotere, modernere varianten in alle prijsklassen van Ibis tot Hilton. Er ontstond een gat in de toeristenmarkt: steeds vaker kwamen er bezoekers die niet tot een reisgroep behoorden en die geen zin hadden in de grote hotels of de goedkope hostels. Wie ging dat opvullen en met wat? In het prille begin van de 21ste eeuw gingen Marokkanen in de Medina hun huis openstellen als pension of op z’n Engels B&B of op z’n Marokkaans Riad. Europeanen volgden. Zij gingen oude Dar’s en Riad’s in de Medina kopen en opknappen. Het werd in korte tijd een eclatant succes. Later kwamen er ook nog Eco-hotels bij voor de toerist die het ‘echte’ met het ‘goede’ wilde combineren. Onderschrift: Riad Zahra in Meknes 43 Meknes ‘14

De medina

De Medina betekent in Marokko de Oude Stad. Het woord Medina voor stad heeft zijn oorsprong in de tijd dat de Profeet Mohammed die in Mekka geboren en getogen was naar de oase van Yatrib verkaste waar zijn moeder vandaan kwam en waar hij veilig was. Daar ontstond rond de eerste moskee een centrum van gelovigen en activiteit die later uitgroeide tot een stad: Medina. In Marokko zijn de Medina’s of oude stadskernen, vaak goed bewaard gebleven en daarom interessant voor de toeristen. De straten zijn smal als nauwe gangen en de muren van de huizen reiken hoog. Helaas is het meestal onmogelijk om er op een dorpel te zitten tekenen zonder van de sokken gereden te worden door brommers, te stikken in de walmen van uitlaatgassen of platgedrukt te worden door zwaarbeladen ezels. Om toch een goed beeld te krijgen moest ik omhoog, de daken op. Daar vond ik een tweede stad met tuinen, katten, restaurants en satelliet schotels. Het familieleven is traditioneel naar binnen gekeerd achter de vaak blinde muren en rond de koelende binnenplaats. De huizen met een binnentuin heetten oorspronkelijk Riads. De huizen met een lichtkoker als binnenplaats werden Dar genoemd. De economische activiteit vond plaats in de markten (Soek), de pakhuizen (Funduq) en op straat. Voor de verlichting van de ziel zijn er moskeeën en Madrassa’s (scholen). Parken en waterpartijen die niet mogen ontbreken, zijn voor het aangenaam verpozen. Een stadsmuur met poorten (Bab) en een fort (Kasba) beschermden de Medina tegen onwelkome gasten. Onderschrift: een stukje Medina in Marrakesh met de minaret van de Kasba. De palmen behoren tot een park. De toppen van Hoge Atlas zijn in de verte te zien 07 Marokko